Legenda o pomorskim Matanima i gradu Koryntija



Kad unn e_prlo vrme za_ryu zmint (kada je dolo vrijeme za odlazak), unn glav Harvtje Marjakr e_dl prontt un sne novje ud_edmri vle mihyrni (njihov admiral Hrvoje je spremio veliku flotu od sedam velikih jedrenjaka), seun navakre es zakantli voj gongu ˙˙Marjni Marjni˙(svi su pomorci zapjevali svoju himnu "Marjani, Marjani").


Neki od ovih izraza nas je moda podsjetio na govor naih baka ili djedova, posebno, ako smo ivjeli na hrvatskim otocima. Sad se moda pitamo, zato o tome ne znamo neto vie... zato je to, tek skoro ugasla iskra u naem pamćenju.Jedan od odgovora je jugo-slavenska jezična dogma koja se provodila, skoro kroz, cijelo 20. stoljeće, eliminirajući sve one koji bi pokuali iztraivat vlastitu kulturu, naslijeđe, jezik izvan nametnutog, jugotokavskog Vukopisa (= Vlahska bjed).
Cakavizam ili bodulska cakavica je najneobičniji tip hrvatskih dialekata koji je knjievnim jekavskim gradjanima od svih naih govora najtee razumljiv; mnogi laici, čak i neki lingvisti o tom "čudnom" govoru imaju niz predrasuda i umjesto proučavanja, cakavizam je dosad većinom bio preućen i odbačen kao nepravilna deformacija.
"Najotkačeniji" i tokavcima jedva razumljivi tip cakavizma postoji u brzim "bodulskim" govorima Komie na Visu (tzv. komyznska cokavica) i Bake na Krku (veyska scakavica), čiji se govornici bore s naim knjievnim standardom zamalo, kao s nekim stranim jezikom.


Gan-Veyn (bodulski govor)
Ozbiljna istraivanja, posebno u zadnjih dvadesetak godina, na nekim, od vanjskih utjecaja, zatvorenim sredinama, donose i određene rezultale.
Tako je dosad u bodulskom cakavizmu, oko Bake na otoku Krku, te Rabu, popisano 28 700 riječi, od kojih su tek 2/5 slavenske riječi, dok je 31% čakavske, 6% slične kajkavskom, a tek 4% jugotokavske izoglose. Romanizmi su zastupljene s oko 35%.
Nasuprot tome, 1/4 ili 23% veyskog rječnika su indoiranski i mezopotamski prapovjesni arhaizmi uključivo indovedske, staroperzijske, hetitske, akadosumerske i ine prapovjesne izoglose iz Starog istoka. Zajedno s antičkim klasicizmima iz latinskoga, starogrčkog i etrurskog, sav predslavenski antički dio veyskog leksika obuhvaća ukupno 1/3 ili čak 37% ovdanjega arhajskog rječnika, pa je zato taj veyski rječnik izrazito najarhaičniji predslavenskog tipa u cijeloj Hrvatskoj.
Medju starijim glagoljskim spomenicima ovdje je dakako najvanija Baćanska ploča čiji stvarni tekst odgovara reliktnom pradialektu Gan-Veyn, to je omogućilo takodjer i drukčije, novo očitavanje Baćanske ploče, prema domaćem govoru, to je dosta različito od dosadanjih tumačenja jugoslavista.
Najvrijedniji dio veyske kulturne batine je desetak krčkih legendi "Vyske Povde", epski ciklus je prastaroga ranoslavenskog i predslavenskog iskona, pa bogatstvom i sloenim stilom daleko odskače iznad seljačkih bajki kod inih Slavena i znatno je blii nordijskim Sagama, te starogrčkoj Ilijadi i Odiseji.
Vyske Povde (Bodulske/krčke legende)
Prema vjerojatnom vremenskom slijedu, javljaju se kao najraniji prehistorijski mitovi indovedskog iskona, onda klasične antičke legende kroz liburnijsku i iranohrvatsku predaju predslavenskog iskona, koje upućuju na gibanja naih antičkih predaka u starom vijeku, te mladje srednjovjeke legende uglavnom, iz doba starohrvatsko kraljevstva Trpimirovića i Arpadovića.
Moda najzanimljivija od njih, koja zbog poklapanja s nekim povijesnim izvorima, ima značenje polulegende, jeLegenda o pomorskim Matanima
U nastavku, moemo pratit uz tokavski prijevod, reliktni pradialekt Gan-Veyn (rečenicu po rečenicu - izvornik u plavom)
Legenda o pomorskim Matanima i gradu Koryntija (tokavski prijevod početnoga antičkog poglavlja):
Povda ud_Matnih navakreh tar_Urih-Kworta˙
"To je pradavna legenda o prvim bodulskim plovidbama po Crnom moru i istočnom Sredozemlju.
V_e seun tora povda ud_parvnjeg vyskog navga van Pnt tar_Levnt.
U prastaro doba su pretci Bodula boravili kao pomorski Matani na zapadu Pontskog gorja (Kavkaz ?) uz Azovsko more.
Vaun parvnje vrymj tori Veyne bhu stavli koti_Matne navakre vazahy ud_Pnskeh Hlmi kad_e un muri Mićapnt˙
Tu su plovili i ribarili, a takodjer su jaili na konjima po okolnim istočnim pustarama.
Und Matne bhu navigli tar_pekli, tarosc esu_yzdli kolotrno na_yzdneh vanh zihdneh pustih.
Kada im je stiglo vrijeme za selidbu, njihov admiral Hrvoje je spremio veliku flotu od sedam lijepih jedrenjaka koji su se zvali:
Kad unn e_prlo vrme za_ryu zmint, unn glav Harvtje Marjakr e_dl prontt un sne novje ud_edmri vle mihyrni ky_es sezvle˙
admiralski Glavni brod (Sionv), veliki Razarač (Dragar), veća Brodina (Noavna), manji Brodić (Mićanv),
Sionv ud_marjakra, parvd ura, vli Dragar, tora Noavna, Mićanv,
dvojni Blizanac (Dvydi), pilotski predvodnik (wera) i sedmi brod čije je ime zaboravljeno, jer je putom potonuo.
duplca Dvydi tar_un dmi cigvo ym e_pozbjeno, a_seyn e_putn potunl.
Jednoga lijepog proljetnog dana, svi su pomorci zapjevali nau himnu Marjni-Marjni!
Jeng sneg dnev va_protulti, seun navakre es zakantli voj gongu ˙˙Marjni Marjni˙;

Svaka se posada ukrcala na svoj brod, odvezali su konope u luci i razapeli jedra.
sek rma sej imbarkla va_voj nov tar_es udmolli cme va_prtu, osc esu_udprli mihrje.
Potom je sva flota isplovila pa su godinu dana jedrili preko sedam mora sve do otoka Krka.
Ontrtt seun novje bhu leć tar_potln un es mihyrli letodn krzi te muri u do_seg Kark.
Na tom dugom putu im je glavni pokazatelj bila zvijezda Tohrnica (Sjevernjača):
a_sem dlgen navgu seun nebne navodla unn bhu vezd tar_nasvalto Tohrnica (caterć danska Tramuntna)˙
kad su isplovili, ona im je na Crnom moru bila iza krme, a kada su stigli na Jadran - tu im je svijetlila ispred pramca.
kad esu_prtili va_Tjarnemor un e_bla zda po_karm, ma_kad esu_arivli va_Sinjemor un e_bla prda po_prvi.
Prvo su po buri odjedrili na jug i kroz Kerčka vrata su izali iz Azova i uli na veće Crno more, gdje se na istoku vide snijeni vrhunci Pontskog gorja.
Parv esu_mihyrli vapolnb zi_bron va_jadrh krzi un Bke ud_Hirna tar_es vlzli va_un vtje Tjarnemri, kad e_vt va_zihd un vrhe enygve ud_Pnskeh Hlmi.
Tamo su plovili na zapad uz poluotok Hirn (Krim), uz deltu Dunava i Pontsko primorje (? Dobrudja), gdje su velike plićine s malo brodova bez većih luka.
Und esu_pasli lajun artna Hirn, Dunyke kukrje tar_Pnske krje, kadi_n vtjeg prta nin nvih.
Potom su proli pored Carigrada, pa kroz manji Medjupont (Mramorno more) i Pontski tjesnac (? Dardaneli) uli su na toplije Grčko more (Egejsko)
Potln esu_pasli lajun Pnske-Uri, osc un mće muri carek Mejpnt tar_krzi Pnske Bke esu_vlzli va_un tepl Garskemri (caterć dans Egjsko mre)
gdje plove i ribare grčki brodovi. Tu su jedrili uz veliki poluotok Hata (Mala Azija) pa izmedju grčkog otočja i uz otok Kretu.
kad navigju tar_pekju un grske novi. Und esu_pasli lajun vla artna Hata, mejun Grske Skpje tar_un vla nula Kanda.
Pritom im je sedmi brod stradao u brodolomu i većina njegovih mornara su se iskrcali na Kreti (Kanda) i ostali s Krećanima.
Und va_Grsken mor esu_imli havrje, perk unn dma nov va_nivri e_potunla tar_un navakre pjutto es sezbarkli vaun nula Kanda tar_und bhu otli zyvt mejunh Kandyneh.
Tamo su se neko vrijeme odmorili i nakon Krete je ostalih 6 brodova isplovilo na pučinu Sedozemlja (Velemri) pa su jedrili uz Grčki poluotok
(Peloponez) i pored Korintskog zaljeva.
Und va_Grsken mor es se_komodli niko_vrme tar_potln esu_lić. Inki etri novi potln Kande esu_zilzli zi_Garskemor tar_es vlzli van kulp ud_Velemor (caterć Meditern), osc und esu_pasli lajun Artagrska (caterć artna Pelopon) tr poli_valde ud_Kornta.
Tu su većinom plovili podalje od obale pa su im glavni vodič i zatitnik bili dobri duh pomorstva Kulp i ribarski duh Macarl koji im je osigurao obilje ribe za hranu.
Und es pjutto navigli dlgo ud_krjeh, kad unn bhu peyr tar_padrn un Khulp tar_Macarl, ky_unn e_sigurl cda rybj za_t.
Nasuprot ovih su nae pomorce na pučini unitavali morski zlodusi trign i Orkl koji su ih napadali olujama, orkanima i golemim valovima.
Kntra ovh dobrh ymni, un es popadli tar_ruinli hudbne mrne mrti kak trigũn tar_Orkũul zi_ynih, nivrah tar_vleh martah.
Kada su preli pučinu Sredozemlja, jedrili su uz Talijanski rt (Apulija), gdje su uli na Sinjemri (Jadran).
Kad esu_pasli un kulp ud_Velemor, un es mihyrli lajun artna ud_Artalah tar_es vlzli vaun Sinjemri, caterć danske Mre Adrinsko.
Tamo su po jugu jedrili na sjever uz Vlako primorje (Albanija) i du Dalmacije (Delmata) s lijepim otocima,
Und es sno navigli vatohr zjgon va_jadrh lajun Krje Vlahske tar_mejun sne skpje ud_Delmate,
gdje se na sjeveru vide snjeni vrhunci Vlakog gorja (? Dinaridi).
kad e_vt vatohr un vrhe enygve ud_Vlahskeh Hlmi.
Napokon su tih 6 brodova uoči zime izmedju Loinja i Dugog otoka dojedrili na Kvarner, gdje je na zapadu poluotok Istra,
Najptle esu_pasli mejun nule Or tar_Velaskopl tar_spodim etri novi esu_pril vav Kvarnr, kad_e vazahy un artna Ytr
a na istoku planina Belevć (Velebit).
tar_vazihd helm Belevć.


Ovi su pomorci na Kvarner donesli na bodulski govor i glagoljsko pismo.
Sẽy navakre zisebn esu_parnli osc Gan-Veyn tar_glaglsku bkvicu vav Kvarnr.
Dolaskom na Kvarner su nai pomorci zavrili svoju dugu plovidbu i svaki brod se iskrcao na jedan otok,
Ve_navakre ovd esu_finli uj dlgi navg tar_es sezbarkli sek nov va_jenj nuli ud_Kvarnar˙
a admiral Hrvoje s glavnim brodom pristao je na najveći otok Khrk (Krk).
Harvtje Marjakr zi_von mihyrnen Sionv e_zibrl za_stavt sionvli skopal Khrk.
Kad su ovi Matani prvi puta stigli na Krk, taj otok nije bio kamenit kao danas nego je bio većinom obrastao zelenom travom,
Kad Matni navakre bhu parvć pril nan skopal Khrk, sa nula ontrtt ny_bla kamnska koti_dans, leh_be pjutto pokrta zi_elnun tarvn
gdje je paslo mnotvo zlatnih ovaca koje je čuvala lijepa Vila u bijeloj haljini.
kad e_plo cda loteh kjeh keun e_tndila un sna Divca va_bokni barhni.
Matani su tamo htjeli izgraditi svoj grad i Vila im je izabrala lijepo mjesto pored izvora na najistočnijem rtu Soklu.
Matne esu_utli und stort voẽ ri tar_Divca e_unn zibrla sno met za_zidt poli_bujmra zvodn, van sionzihdni rt ud_Kark carek Sokul.
Medjutim im je Vila zabranila da se okreću i gledaju njezine ovce, ali oni nisu potovali tu zabranu.
Meytn Divca e_unn zikratla setornt tar_gledt un lote kje, ma_Matni niun baćilli uv impć.
Kada su se okrenuli i ugledali zlatne ovce, ove su se smjesta pretvorile u bijelo kamenje i odonda
Kad un es_se ubarnli, seun kje va_hp es_se transformle va_un bokne kguli tar_potln teg
je otok Krk većinom prekriven kamenjem, iz kojega su Matani izgradili svoj grad ..."
sin skopl Khrk e_pjutto kamnski. Potln navakre esu_rabli ve_kguli za_zidt voẽ Uri-Kvorta ...
Pripremio: M. Skitić